BÀI 1: DẤU ẤN DINH ĐIỀN

Có thể thế hệ trẻ hôm nay không nhiều người biết rằng, trong thời kỳ kháng chiến cứu nước, hàng nghìn người dân Quảng Nam là cơ sở cách mạng từng bị địch “xúc” lên các tỉnh Tây Nguyên lập thành những khu  dinh điền nhằm cách ly họ với cách mạng. Tuy nhiên, điều đặc biệt là chính sách này của địch lại “giúp” đưa cách mạng đến và phát triển mạnh mẽ ở Tây Nguyên.

Từ Lệ Chí, Lệ Cần?

Nằm ven quốc lộ 19 (từ tỉnh Bình Định lên Tây Nguyên), xã Tân Bình, huyện Đăk Đoa của tỉnh Gia Lai, không gian thật êm ả yên bình. Nhưng tìm về quá khứ, thời chống Mỹ đây vốn là dinh điền Lệ Cần, nơi mà địch “xúc” từ Quảng Nam đưa lên những gia đình có người thoát ly, gia đình cơ sở cách mạng, gia đình có người đi tập kết, gia đình có người là đảng viên hoặc bị chúng nghi ngờ dính dáng đến cộng sản. Để tìm hiểu kỹ hơn, chúng tôi tìm gặp bác Ngô Thành (84 tuổi), nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai, là người con của thôn Vĩnh Đại, xã Tam Hiệp, huyện Núi Thành, lên Gia Lai hoạt động cách mạng từ năm 1952. Bác Ngô Thành cho hay: “Những năm 1957-1958 là giai đoạn người Quảng Nam lên đất Gia Lai nhiều nhất khi địch thực hiện chính sách “cách ly nhân dân với cách mạng” bằng những cuộc ép buộc di cư dinh điền. Điều mà chúng không ngờ là những người bị ép đưa lên đây để cắt đứt quan hệ với cách mạng lại chính là lực lượng kiên cường trong đấu tranh ở vùng đất mới. Cũng chính từ những dinh điền này, mầm mống cách mạng lan tỏa và bùng phát rộng khắp”.

Còn có một đợt di dân Quảng Nam quy mô lớn khác nữa mà địch thực hiện sau năm Mậu Thân (1968). Trong đợt này, xung quanh các dinh điền, chúng bố trí một vành đai chống cộng. Tập trung người Quảng Nam lúc bấy giờ, ngoài Lệ Cần còn có dinh điền Lệ Chí (nay là xã Man Yang, huyện Đăk Đoa). Những người Quảng Nam dù sống trong tầm mắt cú vọ vẫn tích cực hoạt động cách mạng. Bác Ngô Thành cho hay: “Suốt trong thời kỳ đấu tranh, dinh điền Lệ Cần và Lệ Chí là địa bàn khá vững chắc đối với cách mạng, đóng góp tích cực cho nội thị, có số lượng cơ sở đông, hoạt động đều, đặc biệt là cơ sở nội tuyến”. Có những tấm gương thời Lệ Chí, Lệ Cần xưa mà đến nay người dân Quảng Nam nơi đây còn nhớ, như Trương Công Sơn hay Phùng Sang - cơ sở nội tuyến giúp ta hiểu tình hình địch để có kế hoạch đánh địch chính xác, đúng thời điểm. Hoặc các cơ sở cách mạng như gia đình cô Lê Thị Đào, Võ Thị Tâm, Trương Thị Lan, Nguyễn Thị Thủy…

Cũng ở nơi đây, chúng tôi đã được nghe kể về chính khí của người cộng sản, như câu chuyện các đồng chí Lê Văn Thuận, Lê Văn Luận, Hồ Văn Hiến tổ chức bắt những tên tay sai đắc lực của địch cùng một số tên mật báo. Nhưng thay vì trừ khử chúng, các đồng chí đưa về căn cứ của ta để giáo dục cải tạo rồi phóng thích. Động thái nhân đạo này không chỉ giác ngộ được những người này trở thành cơ sở của cách mạng mà còn tạo ảnh hưởng tốt trong quần chúng, nhân dân càng thêm tin tưởng vào chính sách cách mạng. Bác Ngô Thành tâm sự: “Trong suốt quãng thời gian đấu trang cách mạng ở Gia Lai, ở đâu và lúc nào cũng có người Quảng Nam nuôi giấu cán bộ, huy động nhân tài, vật lực phục vụ kháng chiến, chịu đựng gian khổ hi sinh, chịu bắt bớ tù đày, chịu tra tấn, rồi tham gia quật khởi để giành chính quyền cũng như giữ chính quyền”.

...đến Quảng Nhiêu, Phú Học

Người Quảng Nam ở Đắk Lắk tập trung chủ yếu tại Quảng Nhiêu, Phú Học. Nằm cách thành phố Buôn Mê Thuột 16km, dinh điền Quảng Nhiêu và Phú Học xưa nay đã được sáp nhập thành xã Quảng Phú thuộc huyện CưMgar. Cũng như các dinh điền khác, địch xây dựng Quảng Nhiêu và Phú Học thành những pháo đài chống cộng với bộ máy kìm kẹp rất chặt gồm xã trưởng, xã phó, trưởng - phó thôn và các liên gia, mỗi liên gia bao gồm 5 gia đình. Ngoài ra, nơi đây chúng còn bố trí lực lượng cảnh sát mật vụ hoạt động công khai và bí mật cùng với một trung đội dân vệ có đầy đủ vũ khí. Lục tìm từ trong ký ức xa mờ, bác Nguyễn Thị Ký - một trong những cơ sở cách mạng đầu tiên của tỉnh Đăk Lăk từ năm 1957 hiện đang sống tại thành phố Buôn Mê Thuột - nhớ lại: “Lúc bấy giờ, đời sống người dân trong dinh điền rất kham khổ, bệnh sốt rét hành hạ, làm rẫy không đủ ăn. Cả ngày lẫn đêm, địch có lệnh rằng người dân không được đi lẻ tẻ, đi đâu cũng phải có ít nhất 3 người. Mục đích của chúng là để người nào đó trong nhóm có liên hệ với cách mạng thì cũng phải dè chừng người đi cùng mà không dám liên lạc, thông báo tình hình”. Kể đến đây, bác Ký bỗng bật cười, những nếp nhăn mờ nhạt rung lên trên khuôn mặt phúc hậu. Người con của quê cũ Bình Giang (huyện Thăng Bình) ấy còn quả quyết: “Nhầm, chúng nó nhầm to. Khi mình đi 3 người trở lên thì lại càng... thuận lợi cho việc bắt liên lạc với cách mạng, vì ta có thể phân công người canh chừng địch. Bọn chúng không hiểu rằng người Quảng Nam dù đi đâu, ở đâu thì cái “chất” cộng sản cũng đã ăn sâu vào máu thịt”.

Cũng không nằm ngoài mục đích “cách ly cách mạng” của địch, gia đình anh Trần Văn Hữu (quê xã Bình Tú, huyện Thăng Bình, đang sống tại xã Quảng Phú, mảnh đất dinh điền xưa) bị “xúc” lên dinh điền Quảng Nhiêu vào tháng 10-1959. Lúc bấy giờ tại dinh điền này đã có hàng trăm gia đình bị đưa từ Quảng Nam lên. Ngay sau đó, gia đình anh bắt liên lạc với cách mạng và tiếp tục hoạt động. Anh Hữu kể: “Khi ấy tôi mới chỉ lên 8, anh trai đã 16 tuổi đã thoát ly hoạt động cách mạng. Tuổi nhỏ, ít bị nghi ngờ nên tôi được giao nhiệm vụ làm liên lạc, hàng ngày nắm tình hình rồi báo lại cho anh trai...”. Đến tháng 3-1971, anh Hữu tham gia lực lượng du kích. Trong một lần tổ chức diệt ác ôn, anh diệt được tên phó chủ tịch xã phụ trách an ninh nhưng bản thân lại bị bắt giam ở nhà đày Buôn Mê Thuột. Hiện nay, cũng theo lời anh Hữu, tại xã Quảng Phú có hàng trăm người bị địch bắt tù đày, hàng trăm người hi sinh đều là người Quảng Nam cả. Có lẽ cũng chính vì thế mà trong thời chiến cũng như thời bình, chỉ cần nhắc đến tên Quảng Nhiêu, Phú Học là người ta nghĩ ngay đến những “làng cộng sản”.

Trên vùng đất Tây Nguyên hiện vẫn còn câu nói đùa nhưng rất thật: “Người Quảng Nam đi đâu cũng mang cộng sản theo”. Bây giờ, đời sống của người dân Quảng Nam ở Quảng Phú khá tốt, không chỉ nhờ vào cây cà phê, cây tiêu mà còn bởi cái tính vốn dĩ chịu thương chịu khó, biết chắt chiu dành dụm...

LÊ VŨ