Sông Thu Bồn là con sông huyết mạch trong hệ thống giao thông của Quảng nam,Đà nẵng  xưa ,mà ngày trước mọi mua bán trao đổi thưòng lấy đường thủy làm chính vì thế ngoài ý nghĩa vun đắp phù sa cho một vùng châu thổ thì đôi bờ sông Thu là nơi quần cư của những làng nghề truyền thống, đa phần hình thành từ thế kỷ 15 do những lưu dân Thanh Nghệ Tĩnh vào khai phá xứ Đàng trong mà có .Cảnh sắc đôi bờ sông Thu luôn biêng biếc ngàn dâu Hỏi tên rằng biển dâu ngàn/ Hỏi quê rằng xứ mơ màng đã quên(Bùi Giáng)   .Nghề trồng dâu nuôi tằm phát triển rất mạnh mẽ,bên cạnh là sự phát triển của Cảng thị Hội An và sau này là Cửa Hàn Đà nẵng,nên nhu cầu giao thương và xuất khẩu hàng hóa là vô cùng cần thiết.Ngay cả chợ quê  ở đôi bờ cũng ra đời cùng với dòng chảy thời gian của cuộc sống đầy nhu cầu trao đổi,như chợ Trung Phước,chợ Điện bàn...

       Thiên nhiên đất đai của miền châu thổ phì nhiêu bát ngát là nguồn nguyên liệu vô tận đối với làng nghề. Trong bản chất của con người vượt đường xa vạn dặm đi khai phá vùng đất mới luôn đầy khát vọng sống ,luôn chịu thương chịu khó để vươn lên cùng với điều kiện  lịch sử của một vùng đất tiếp cận giao lưu sớm với thế giới bên ngoài đã tạo điều kiện và động lực cho những làng nghề phát triển từ rất sớm. Kéo theo là việc hình thành một tầng lớp nghệ nhân thông minh khéo léo  và đầy sáng tạo.Tất cả mọi yếu tố đã tạo ra một nét đặc trưng riêng của những làng nghề ven sông này.Do được sớm tôi luyện thử thách trong môi trường khốc liệt của quy luật đào thải và cạnh tranh,nên những làng nghề luôn phải tạo ra những sản phẩm độc đáo tinh xảo,kỳ khu. Chính Lê quý Đôn trong Phủ biên tạp lục đã từng nhận xét : Người Phủ Thăng,Phủ Điện dệt được các thứ the đoạn ,lụa là hoa hòe,tinh xảo chẳng kém  gì Quảng Đông. Con ngưởi ngoài sự thương khó bền bỉ còn phải có cái tâm của người làm nghề ,biết chịu trách nhiệm trước những sản phẩm của chính mình bởi đó là vấn đề sinh tử của nghề nghiệp Vì thế những làng nghề ven sông Thu trước sự nghiệt ngã của thời gian vẫn luôn đầy sức sống để tồn tại

       Ngày nay, trước sự hội nhập với thế giới,thì  sản phẩm làng nghề  vẫn đủ sức mời gọi  du khách nước ngoài . Rau Trà Quế ,Lồng đèn Hội An ,lụa là Mã Châu,Mộc Kim Bồng ,bánh bông hồng trắng,bánh su sê Hội An ,gốm Thanh Hà,đá mỹ nghệ Non Nước.,Mì Quảng Phú Chiêm,Bò tái Cầu mống...từ những đôi tay khéo léo tài hoa và phẩm hạnh của người làm nghề  luôn cho ra những sản phẩm  hấp dẫn để níu chân du khách .

       Cái lợi thế là những làng nghề lại nằm ở những vị trí thuận tiện trên đường đi giữa 2 Di sản văn hóa của nhân loại Hội An và Mỹ Sơn cho nên rất thu hút khách du lịch.Dòng sông Thu lại lượn lờ,chảy ra nhiều nhánh  trước khi đổ ra biển tạo nên ở đôi bờ những làng mạc ven sông ,yên bình lắng đọng nét đẹp êm ả của làng quê. Những bến đò bên sông  và chợ quê  như ở Trung phước trên bến dưới thuyền ăm ắp sản phẩm làng nghề quanh vùng ,làng cây trái Nam bộ  Đại Bình,làng lụa Mã Châu là nét nhấn nhá cho bức tranh quê  mộc mạc hồn hậu.Bên bờ sông cuộc sống tầm tang rộn rã âm thanh của canh cửi quay đều nơi thôn xóm luôn đánh thức nơi lòng ta nỗi bồi hồi xúc động . Cảnh sắc thiên nhiên thơ mộng thấp thoáng mộng bình yên với những hình ảnh làng nghề cũng tạo nên sức hấp dẫn,  lý tưởng cho việc hình thành các tour du lịch trên sông nước kết hợp với thăm thú làng nghề.  Đã có  tour lồng ghép xen kẻ  với tham quan 2 di sản ,đã tạo cho du khách những cảm giác thích thú vì sự thay đổi của không gian tâm cảm Hơn nữa ,tham quan làng nghề là một cách tiếp cận  với một nền văn hóa đặc trưng của xứ Quảng, còn cất dấu tiềm tàng với một sức sống kỳ lạ,được lưu truyền mạnh mẽ tưởng không bao giờ mai một.

         Làng nghề dọc hai bờ sông Thu còn tồn tại và phát triển cũng nhờ biết kết hợp với du lịch nên có cơ hội tiêu thụ được sản phẩm đủ sức nuôi sống người dân quê., và cho dù hiện nay đang  đứng trước khó khăn thách thức của suy thoái kinh tế,thì những làng nghề này vẫn biết cách để vượt qua.Một vài nét phác thảo dể giới thiệu về một số làng nghề dưới đây  ít nhiều nói lên cái bức tranh đầy sức sống của những làng nghề ở đôi bờ sông Thu

       Gốm Thanh Hà

Làng gốm Thanh hà thuộc xã Cẩm Hà,cách Hội An khoảng 2km về hướng tây,được hình thành từ thế kỷ 15 và phát triển song hành cùng Cảng thị Hội An trong các thế kỷ kế tiếp.Sản phẩm của gốm Thanh Hà chủ yếu là những mặt hàng dân dụng phục vụ sinh hoạt trong đời sống hàng ngày như ;Chum,vại,bát ,bình hoa,chậu cảnh,hình thù các con giống...

        Gốm Thanh Hà làm từ đất sét,với kỹ thuật truyền thống của gốm sông Hoài,sản phẩm có màu đỏ vàng ,đỏ cháy nhưng rất nhẹ nếu so với các loại gốm khác.Ngày nay với sự phát triển của du lịch và sự xuất hiện của nhiều Resort,khách sạn,biệt thự nhà vườn thì nghệ nhân làng gốm cũng đã thay đổi mẫu mã,màu sắc như làm hộp đèn để ngoài sân vườn,chum vại bình hoa hay các mặt nạ  với những họa tiết lạ mắt để thiết kế trang trí nội thất mang phong cách thuần Việt rất được giới xây dựng và kiến trúc ưa dùng.

        Đến thăm làng gốm Thanh Hà,du khách sẽ tận mắt chứng kiến bàn tay với những thao tác khéo léo,tài hoa của nghệ nhân .Gốm Thanh hà còn là  hiện thân của bảo tàng sống ,là nguồn tư liệu quý hiếm để các nhà khoa học,các nhà văn hóa tìm hiểu nghề gốm Đông nam Á trong bối cảnh của Hội An xưa

       Mộc Kim Bồng

       Cách Hội An chỉ một chuyến đò ngang  qua sông Hoài nên rất tiên lợi đi lại.Làng mộc Kim Bồng xuất hiên từ thế kỷ 15 do các lưu dân vùng Thanh Nghệ và đồng bằng Bắc bộ vào khai phá.Cuối thế kỷ16,17 làng nghề phát triển mạnh mẽ,hưng thịnh .Mộc Kim bồng sản xuất với 3 nhóm hàng rõ rêt:  nghề mộc xây dựng các công trình kiến trúc đô thị,thể hiện rõ nhất là ở các ngôi nhà cổ hằng trăm năm của Hội An; Nghề mộc dân dụng mà hiện nay sản phẩm ngoài tiêu thụ trong nước còn có nhiều hợp đồng xuất đi nước ngoài; nghề đóng tàu thuyền ,trước đây(thế kỷ17) ,thủy quân Tây ban Nha đóng ở quần đảo Philippine từng đến đặt đóng thuyền.Với kỹ thuật đóng thuyền điêu luyện,làng mộc Kim Bồng đã chế tác các loại thuyền buôn đường xa,có trọng tải lớn góp phần quan trọng vào việc giao thương,vận chuyển hàng đi khắp các vùng trong các thời kỳ trước.

       Nghệ nhân và thợ mộc Kim Bồng cũng được các vua quan triều Nguyễn mời ra tham gia xây dựng kinh thành Huế.Nhiều người còn được Vua ban tước Cửu Phẩm,Bát phẩm...chứng tỏ thương hiệu làng nghề đã nổi danh suốt mấy thế kỷ.

     Lồng đèn Hội An

      Nghề làm lồng đèn có lẽ du nhập từ cư dân người Hoa đến lập nghiệp mua bán từ thời kỳ Cảng thị Hội an  mới phồn vinh nhưng  qua thời gian đã được Việt hóa để trở thành một mặt hàng mang đặc trưng của người Hội An.Hiện nay khó có thể hình dung nếu Hội An không có đèn lồng,phố cổ sẽ thiếu mất cái hồn vía sâu lắng của mình.Bởi những đêm rằm phố cổ,những lễ hội hoa đăng ,lễ hội lồng đèn trên sông  đã làm thăng hoa cho phố Hoài nhờ vẻ lung linh huyền hoặc của vô số những chiếc lồng đèn đủ các kiểu dáng, kích cở,màu sắc  góp phần làm nên không gian riêng của phố Hội .Nó đích thực  là nét đẹp của văn hóa không thể thiếu trong đời sống văn hóa của Hội An.

      Người Hội An làm lồng đèn tài hoa đến nổi  ngay cả người Tàu ,thủy tổ của nghề này ,có người đã thực sự ngạc nhiên bất ngờ trước vẻ lộng lẫy sắc sảo của lồng đèn phố cổ.Hiện nay lồng đèn Hội an là một mặt hàng được du khách nước ngoài ưa chuộng,đến đây thì ai cũng thích thú mua lồng đèn về làm quà lưu niệm.Lồng đèn Hội An đã đến nhiều nước trên thế giới ,trở thành một thương hiệu được du khách chọn lưa,rất nhiều hợp đồng,container thường xuyên xuất sang nước ngoài.Bây giờ mà kiếm trên mạng thì đầy dẫy những trang web chào hàng,giới thiệu mẫu mã mới của các cửa hàng bán lồng đèn ở Hội An. Lồng đèn Hội an có mẫu mã rất phong phú đa dạng luôn thay đổi kiểu dáng và kích cở , gần đây,chất liệu cũng đã có nhiều thay đổi ,từ giấy gương đã có thêm chất liệu mới như thổ cẩm,tơ lụa ...không những bền hơn,mà còn tạo ra nhiều màu sắc lạ lẫm,bắt mắt

      Làng đúc đồng Phước Kiều

      Nằm bên quốc lộ 1A,thuộc huyện Điện Bàn gần với di tích lịch sử Dinh trấn Thanh Chiêm và làng Mỳ Quảng Phú Chiêm,Phước Kiều là làng đúc đồng nổi tiếng nhất của xứ Quảng,đã có bề dày từ mấy thế kỷ trước.Các sản phẩm chủ yếu phục vụ cho sinh hoạt hội hè đình đám như chuông ,chiêng,mõ phèng la...và vật dung sinh hoạt hàng ngày như lư hương,chân đèn,nồi niêu song chảo,các loại binh khí cổ như gươm đao,giáo mác

      Nghệ nhân đúc đồng Phước Kiều ngoài sự khéo của bàn tay còn phải kể đến đôi tai thẩm âm,nhạy bén biết "cảm" nghe từng loại âm thanh để tạo ra những nhạc cụ với thanh âm riêng biêt,đặc thù,sắc nét.Bí quyết và kỹ thuật pha trộn kim loại trong lúc nấu đồng ở những mức độ khác nhau chỉ được truyền đạt cho người tâm phúc.Bởi thế những bộ chiêng của các dân tộc Tây nguyên cũng xuất phát từ Phước Kiều

      Khách đến tham quan  Phứoc Kiều ngoài việc mua sắm hàng lưu niệm còn có cơ hội mục sở thị các nghệ nhân danh tiếng làm việc qua những công đoạn chế tác rất công phu.

       Chiếu Bàn Thạch

       Cách thị trấn Nam Phước (huyện Duy Xuyên) 5 cây số về hướng đông,du khách  bắt gặp một biền cỏ ,cói xanh mướt nằm dọc hữu ngạn sông Thu,đấy là vùng nguyên liệu chính của làng chiếu Bàn Thạch. Từ những bàn tay khéo léo thương khó của người dân quê đã cho ra ngững chiếc chiếu trắng,chiếu hoa, chiếu trổ,chiếu bông,chiếu nổi rực rỡ màu sắc được người tiêu thụ trong và ngoài nước ưa chuộng.

       Do địa thế nằm bên vùng sông nước có cảnh quan thiên nhiên thơ mộng hữu tình với sông nước mơ màng uốn lượn quanh dưới những hàng dừa xanh nên là một địa chỉ du lịch ấn tượng, du khách vừa thăm thú làng nghề vừa thả mình giũa cảnh trời mây sông nước.

        Dệt Mã Châu

      Hình thành từ rất sớm (thế kỷ 15),nằm sát bên kinh đô của Champa cổ là Trà Kiệu,trên đường  từ Hội An lên Mỹ sơn,làng dệt Mã châu ngày trước chuyên dệt lụa cung cấp cho giới quý tộc quyền quý quan lại trong triều đình . Làng nghề Mã Châu hoạt động theo phương thức thủ công gồm đầy đủ các công đoạn từ trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ cho đến dệt lụa đều được thực hiện trong làng.Khi Cảng thị Hội An hưng thịnh thì lụa Mã Châu là mặt hàng xuất khẩu nhiều nhất.Cuối thế kỷ 19,khi người Pháp đến Việt Nam, Mã Châu có thêm nghề dệt bông đay,nhưng dệt vải vẫn là  chủ yếu

       Gần đây do nhu cầu của thị trường tăng nhanh nên phương thức sản xuất có cải tiến đáng kể,từ chỗ sử dụng khung dệt hoàn toàn thủ công  chuyển qua cơ giới ,tiến tới tự động hóa.Tuy vậy những khung dệt truyền thống vẫn hoạt động.Làng Mỹ Châu cũng có cảnh quanh xinh đẹp,đường làng quanh co theo những hàng chè tàu và những vườn cau thẳng hàng,tiêu biểu cho hình ảnh một làng quê ở miền Trung.

        Đá Non nước

        Làng đá Non nước nằm dưới chân Ngũ hanh Sơn,là một làng đá nổi tiếng bậc nhất của Việt Nam chuyên sản xuất đồ mỹ nghệ bằng đá cẩm thạch cung cấp cho thị trường trong và ngoài nước.Làng được hình thành từ 3,400 năm nay.Hiện nay trong những ngôi chùa cổ  ở địa phương có một vài tấm bia ghi danh tên làng gắn với nghề truyền thống của dân làng Hòa Hải.Trên danh thắng Ngũ hành Sơn ,còn nhà thờ tổ "Thạch nghệ tổ sư".Hàng năm vào ngày 6 tháng giêng các hoạt động giỗ tổ cũng diễn ra khá rầm rộ tại đây.

        Từ đất đá vô cảm,sau một quá trình nặng nhọc vất vả qua nhiều công đoạn,các nghệ nhân làng đá mỹ nghệ Non nước đã cho ra những sản phẩm làm đắm say lòng người  .Không gian của làng đá cũng rất độc đáo bởi nhưng vườn tượng được thiết kế tựa vào vách núi rất lôi cuốn cho khách tham quan.Sản phẩm của Non nước rất đa dạng từ cái vòng đeo tay,gạt tàn thuốc nhỏ bé cho đến tượng Phật ,long lân qui phụng,sư tử,thiếu nữ,các sản phẩm để trang trí nội thất cao lớn ,không thiếu một thứ gì.

         Cũng có những đứa con của làng nghề từng theo học các trường Mỹ thuật nay trở về  đã làm phong phú thêm cho nghề đá bằng những sáng tác điêu khắcMột số tác phẩm nghệ thuật của họ cũng được trưng bày nhiều nơi  trong và ngoài nước  đã góp phần vinh danh cho làng nghề.Bên cạnh là sự hình thành các vườn tượng nghệ thuật của các nhà điêu khắc,kể cả sự tham gia của các điêu khắc gia quốc tế . Những nghệ nhân của Non nước cũng được mời tham dự những trại nghề điêu khắc ở nước ngoài Vì vậy,Khi tìm hiểu về  Đà nẵng,có nhà nghiên cứu đã cho rằng có một nền văn hóa đá trong nền văn hóa Đà nẵng.

"Sông Thu Bồn hằng xao động tâm tư 

Có tiếng hò như thực như hư 

Em đã đến, tắm mình trong sóng nước 

Sông kể em nghe chuyện đôi bờ thủa trước 

Em mở mắt nhìn kinh ngạc những làng thôn 

Và kêu lên khi được thấy cội nguồn 

Mỗi sự tích trên đất này thắng Mỹ. “ ..  

           (trích thơ Bùi Minh Quốc)