Cuối tháng 4 vừa qua, dân làng Diệm Sơn (Điện Tiến, Điện Bàn) nô nức đến dự ngày hội khánh thành Di tích văn hóa - lịch sử cấp tỉnh: Đình làng Diệm Sơn. Trên khuôn viên cũ với lịch sử hơn 200 năm và những dấu tích hào hùng qua hai cuộc kháng chiến, đình làng Diệm Sơn được trùng tu xây dựng uy nghi, sừng sững. Trong khói hương trầm mặc, giữa lộng lẫy lân phục, phượng chầu, bao câu chuyện tiếp nối vọng về…

Trống đình vang vọng

Sau vài lần di chuyển, năm Minh Mạng nhị niên (1822), đình làng Diệm Sơn được khởi công xây dựng. Theo thuật Ngũ hành, làng Diệm Sơn được chia thành 5 xóm: Đông - Tây - Trung - Nam  Bắc. Đình làng tọa lạc ở xóm Trung, quay mặt về hướng Nam, trước có Bàu Dài làm thủy tụ, xa xa là đồi Bồ Bồ làm bình phong án ngữ. Hai bên có xóm Đông, xóm Tây là “tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ”. Cấu trúc đình theo kiểu truyền thống, có tiền đình, hậu tẩm. Hậu tẩm thờ Thành Hoàng, hai bên tả hữu thờ các vị tiền bối hữu công.

Xuân kỳ Thu tế, rằm tháng giêng có lễ Kỳ Yên. Dân làng tập trung tế lễ, cầu mưa thuận gió hòa, cuộc sống được no đủ, bình yên. Vào dịp này, trai làng phải đến đình “trai chay” từ 3 đến 7 ngày. Trai làng mang trọng trách với sự hưng thịnh của làng. Sự thành tâm của họ nhất định sẽ được trời đất, thánh thần, tổ tiên chứng giám. Đó cũng chính là niềm tin, sự lạc quan của dân làng về một năm mới đầy phúc lộc.

Rằm tháng ba, tổ chức rước Sắc phong. Đoàn rước khởi hành từ nhà viên Thủ sắc (người coi giữ sắc phong), áo mũ cân đai chỉnh tề, trống chiêng rộn rã theo sau hương án đặt sắc phong, vòng qua các đường làng để đến đình tế lễ.

Mồng 2 tháng 7, giỗ tổ Tiền hiền, tưởng nhớ đến Ngài Phó đô tướng Đặng Diệm. Hậu duệ của Ngài, như các nhánh sông tỏa về các xứ. Nhưng dù làm ăn, công tác, sinh sống nơi đâu, họ vẫn luôn hướng về nguồn cội. Bức hoành phi bốn chữ “Ẩm hà tư nguyên” (Uống nước nhớ nguồn) mà hậu duệ tộc Đặng (Quảng Lăng - Điện Nam Trung) mang đến cúng đình đã tỏ rõ tinh thần ấy.

Mồng 1 tháng 10, giỗ Thần Nông. Dân làng Diệm Sơn, hầu hết sống bằng nghề nông. Vào ngày này, dân làng tụ tập đông đảo tại đình. Sau lễ tế trang trọng, chủ tế đi ra đám ruộng phía trước, cấy những tép mộng xuống đất, khai mở cho một mùa màng bội thu…

Lễ đi cùng với hội. Hội làng với những trò chơi dân gian, với những đêm hò khoan đối đáp, hát tuồng. Ông Hoàng Hạc, cách mạng lão thành, người gắn bó với đình trong một quãng thời gian dài, nuối tiếc: “Đình Diệm Sơn và cả làng này, đã bao lần bị quân giặc thiêu rụi. Vì thế, sắc phong không còn. Nhưng trong tâm tưởng của những người con làng Diệm Sơn chúng tôi, những buổi tế lễ, những đêm hội hè, tiếng trống đình vẫn như vang vọng, thúc giục…”.

Giữ lửa…

Thời kỳ tiền khởi nghĩa, đình là địa điểm để những người giác ngộ cách mạng tổ chức các buổi nói chuyện, tuyên truyền về chủ nghĩa cộng sản, đường lối cách mạng. Các đồng chí đảng viên kỳ cựu của Điện Bàn như Nguyễn Thúy, Nguyễn Ngọc Kinh, Lê Chưởng… chọn nơi đây đứng chân để phát động phong trào. Cũng chính tại đình này, các đồng chí Cao Sơn Pháo, Đỗ Xuân, Hoàng Cẩn, Hoàng Hạc, Nguyễn Hoàng, Hoàng Cầu thành lập Ủy ban vận động cứu quốc, sau đổi thành Ủy ban bạo động khởi nghĩa. Trong ánh đuốc bập bùng của đêm 17-8-1945 lịch sử, dân làng Diệm Sơn đã sát cánh bên nhau, thề đứng lên theo tiếng gọi non sông. Diệm Sơn đã cùng cả huyện, cả nước làm nên mùa thu cách mạng rực rỡ sao vàng. Ngày  6-1-1946, lần đầu tiên dân làng Diệm Sơn, kéo đến đình làng thực hiện bổn phận công dân, bỏ lá phiếu bầu cử Quốc hội khóa I.

Nhưng niềm vui chưa trọn, kháng chiến chống Pháp bùng nổ. Ngay từ đầu cuộc kháng chiến, năm 1946, đình bị tàn phá. Thế nhưng, từ tro tàn đổ nát, ngọn lửa đấu tranh cách mạng lại bùng lên mạnh mẽ. Đình Diệm Sơn viết tiếp những trang sử vẻ vang trong lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc. Ủy ban kháng chiến hợp nhất Tứ Sơn (Diệm Sơn, Xuân Sơn, Thái Sơn, Cẩm Sơn) ra mắt và chọn đình làm trụ sở. Nơi đây thường xuyên diễn ra các buổi hội họp, triển khai nghị quyết của Đảng, là nơi nuôi giấu cán bộ, thương binh. Đặc biệt trong trận đánh Bồ Bồ đêm 19-7-1954, đình là nơi đặt sở chỉ huy phát lệnh tấn công. Chiến thắng Bồ Bồ được đánh giá như một “Điện Biên Phủ ở Quảng Nam  Đà Nẵng”.

Trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ, đình là căn cứ an toàn cho các đội công tác Hòa Vang, Điện Bàn và cả Quảng Đà. Hòm thư mật ẩn sau bức bình phong, còn trong hậu tẩm là hầm bí mật. Căn hầm này đã chở che, nuôi giấu bao cán bộ chủ chốt của huyện, tỉnh như các đồng chí: Cao Sơn Pháo, Hồ Nghinh, Giáo Thuyết, Phạm Dục, Nguyễn Bá Tùng… Theo ông Nguyễn Hồng Thắng, nguyên Thường vụ Tỉnh ủy, Bí thư Huyện ủy Điện Bàn, một nhân chứng lịch sử của vùng đất này thì đình Diệm Sơn nằm giữa lòng dân kiên trung, bất khuất nên đã bảo toàn được phong trào cách mạng. Thời ấy, Diệm Sơn, Điện Tiến là vùng sâu, vùng xa của Điện Bàn, Quảng Nam, nhưng là vùng gần của Hòa Vang, Đà Nẵng. Nơi đây là hậu cứ vững chắc, cũng là bàn đạp cho các mũi tiến công vào căn cứ quân sự Đà Nẵng…

Tri ân

Sau chiến tranh, đình trở thành phế tích với bức bình phong loang lổ, hậu tẩm xiêu vẹo nằm giữa um tùm cây cỏ. Diệm Sơn, Điện Tiến vẫn là vùng sâu, vùng xa của huyện, của tỉnh. Giữa vùng đá sỏi, cuộc sống bà con nơi đây còn nhiều khó khăn, chật vật nhưng ân tình với mái đình vẫn không phai nhạt. Ông Trần Hà, bà Trần Thị Hải, con cháu ba đời làm từ vẫn âm thầm giữ gìn những dấu tích xưa. Bà Hải cất căn nhà nhỏ trong khuôn viên đình, ngày ngày khói hương, quét dọn, bần thần trước căn hầm bí mật…

Đầu năm 2003, Ban vận động xây dựng đình làng Diệm Sơn được thành lập. Ngày 15-2-2005, UBND tỉnh có Quyết định số 440/QĐ-UB công nhận di tích văn hóa lịch sử đình làng Diệm Sơn. Qua 4 năm vận động và tiến hành trùng tu xây dựng, ngôi đình khang trang cơ bản hình thành với tổng kinh phí hơn 951 triệu đồng. Tổng nguồn thu được hơn 624 triệu đồng, vận động từ nhiều nguồn lực, trong đó UBND thành phố Đà Nẵng hỗ trợ 500 triệu đồng, còn lại do địa phương cùng bà con quê nhà và đồng hương Diệm Sơn đóng góp. Ngày khánh thành, gương mặt ai cũng hân hoan, rạng ngời. Mẹ Đinh Thị Xuân (sinh năm 1931), vợ liệt sĩ Võ Tình, hiện ở thôn 1 Diệm Sơn, “diện” chiếc áo dài nhung đen đến đình dự lễ và gặp gỡ bà con. Mẹ cười móm mém: “Ngày trước, nhà cháy, tang thương nhưng bà con Diệm Sơn vẫn gắng gỏi trụ bám để lo cho chồng, cho con, cho cháu, cho các đồng chí mình. Bây giờ, có đình khang trang, có chỗ cho con cháu các nơi đổ về sum vầy. Mẹ vui lắm chớ!”. Và niềm vui của mẹ, của bà con quê hương Diệm Sơn càng được nhân lên khi nghe ông Nguyễn Bá Thanh, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng bộc bạch: “…Các đồng chí, bà con Diệm Sơn trong chiến tranh đã đùm bọc, nuôi giấu ông già tôi. Gia đình chúng tôi sẽ không bao giờ quên ân tình đó… Dù không công tác ở Diệm Sơn, Điện Bàn, nhưng tình cảm của tôi vẫn luôn gắn bó”. Ông Nguyễn Bá Thanh cho biết, Đà Nẵng sẽ tiếp tục hỗ trợ cho đình Diệm Sơn 500 triệu đồng nữa để hoàn tất các hạng mục dang dở; Nâng cấp hoàn thành con đường liên thôn qua Diệm Sơn để tạo giao thông thuận lợi cho bà con từ nay đến Tết âm lịch 2010; Cùng bàn bạc với tỉnh Quảng Nam, và huyện Điện Bàn, nâng cấp mở rộng cầu Cẩm Lý, đồng thời giúp xóa 100% nhà tạm cho các hộ chính sách của xã.

“Hộ quốc tí dân” - bảo vệ đất nước, che chở cho nhân dân, là nội dung bức hoành phi lãnh đạo huyện Điện Bàn trao tặng, gắn lên đình Diệm Sơn. Với ý nghĩa ấy, di tích văn hóa lịch sử này sẽ “là nơi ra đi, cũng là nơi trở về” của bao tấm lòng thủy chung son sắt. Đình làng Diệm Sơn cùng quần thể di tích, kiến trúc của Điện Tiến như đồi Bồ Bồ, bia Đá Chùm, đình Định An, nhà thờ tộc Hồ… sẽ trở thành điểm đến lý tưởng trong hành trình “uống nước nhớ nguồn” của con cháu mai sau.

LƯƠNG MỸ LINH